Sieć ALMA, w której ESO jest partnerem, oraz instrument SPHERE na należącym do ESO teleskopie VLT uzyskały obrazy GW Orionis, układu potrójnego z nietypowym wewnętrznym obszarem. Nowe obserwacje pokazały, że obiekt ten posiada zakrzywiony dysk protoplanetarny oraz odstający od niego pierścień. W szczególności, obraz ze SPHERE (panel po prawej) pozwolił astronomom po raz pierwszy zobaczyć cień rzucany przez pierścień na resztę dysku. Pomogło to w ustaleniu trójwymiarowego kształtu pierścienia i całego dysku. Lewy panel pokazuje artystyczną wizję wewnętrznego rejonu dysku, w tym pierścień. Rysunek oparto na trójwymiarowym kształcie zrekonstruowanym przez zespół naukowy.

Zespół naukowców zidentyfikował pierwszy bezpośredni dowód na to, że grupy gwiazd mogą rozerwać swój dysk protoplanetarny, pozostawiając go w zaburzonym kształcie i z pochylonymi pierścieniami.

Nowe badania sugerują, że egzotyczne planety, w przeciwieństwie do Tatooine z Gwiezdnych Wojen, mogą powstawać w nachylonych pierścieniach w zakrzywionych dyskach wokół gwiazd wielokrotnych. Wyniki udało się uzyskać dzięki obserwacjom przy pomocy Bardzo Dużego Teleskopu (VLT), który należy do ESO, a także Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA).

Sieć ALMA, w której ESO jest partnerem, oraz instrument SPHERE na należącym do ESO teleskopie VLT uzyskały obrazy GW Orionis, układu potrójnego z nietypowym wewnętrznym obszarem. W przeciwieństwie do płaskich dysków protoplanetarnych, które obserwujemy wokół wielu gwiazd, GW Orionis ma dysk zakrzywiony, zdeformowany na skutek ruchów trzech gwiazd w jego centrum. Obraz z ALMA (po lewej) pokazuje pierścieniową strukturę dysku, z najbardziej wewnętrznym pierścieniem odseparowanym od reszty dysku. Obserwacje SPHERE (po prawej) pozwoliły astronomom na zobaczenie po raz pierwszy cienia rzucanego przez najbardziej wewnętrzny pierścień na resztę dysku, co umożliwiło rekonstrukcję zakrzywionego kształtu dysku.

Nasz Układ Słoneczny jest niezwykle płaski, z wszystkimi planetami krążącymi po orbitach w praktycznie tej samej płaszczyźnie. Ale nie zawsze mamy do czynienia z taką sytuacją, szczególnie w przypadku dysków, w których formują się planety (tzw. dysków protoplanetarnych) wokół gwiazd wielokrotnych, takich jak obiekt analizowany w nowych badaniach: GW Orionis. System ten znajduje się nieco ponad 1300 lat świetlnych od nas w kierunku konstelacji Oriona, posiada trzy gwiazdy i otaczający je zdeformowany, rozerwany dysk.

“Nasze obrazy ukazują ekstremalny przypadek, w którym dysk nie jest wcale płaski, ale zakrzywiony i ma nierówno ustawiony pierścień, który oderwał się od dysk” mówi Stefan Kraus, profesor astrofizyki na University of Exeter w Wielkiej Brytanii, który kierował badaniami opublikowanymi dzisiaj w czasopiśmie Science. Odstający pierścień znajduje się w wewnętrznej części dysku, blisko trzech gwiazd.

Sieć ALMA, w której ESO jest partnerem, oraz instrument SPHERE na należącym do ESO teleskopie VLT uzyskały obrazy GW Orionis, układu potrójnego z nietypowym wewnętrznym obszarem. W przeciwieństwie do płaskich dysków protoplanetarnych, które obserwujemy wokół wielu gwiazd, GW Orionis ma dysk zakrzywiony, zdeformowany na skutek ruchów trzech gwiazd w jego centrum. Ten złożony obraz pokazuje obserwacje dysku zarówno z ALMA, jak i SPHERE.
Obraz z ALMA pokazuje pierścieniową strukturę dysku, z najbardziej wewnętrznym pierścieniem (którego część jest widoczna jako podłużna kropka w samym centrum obrazu) odseparowanym od reszty dysku. Obserwacje SPHERE pozwoliły astronomom na zobaczenie po raz pierwszy cienia rzucanego przez najbardziej wewnętrzny pierścień na resztę dysku, co umożliwiło rekonstrukcję zakrzywionego kształtu dysku.

Nowe badania pokazały także, że wewnętrzny pierścień zawiera pył o masie 30 mas Ziemi, co powinno być wystarczające do formownia planet. „Ewentualne planety uformowane w tym inaczej ustawionym pierścieniu będą okrążać gwiazdę po bardzo nachylonych orbitach. Przewidujemy, że wiele planet na nachylonych orbitach o dużej separacji, będzie można odkryć w przyszłości przy pomocy obserwacji obrazujących, na przykład z użyciem ELT” tłumaczy członek zespołu Alexander Kreplin z University of Exeter, odnosząc się do Ekstremalnie Wielkiego Teleskopu (ELT), budowanego przez ESO, który ma według planów zacząć działanie w dalszej części tej dekady. Ponieważ ponad połowa gwiazd na niebie narodziła się z jedną lub większą liczbą towarzyszek, rodzi to ciekawe perspektywy: może istnieć nieznana populacja egzoplanet, które okrążają swoje gwiazdy po bardzo nachylonych i odległych orbitach.

Wywnioskowanie takich konkluzji było możliwe dzięki obserwacjom GW Orionis prowadzonym przez 11 lat. Zaczynając od 2008 roku, zespół używał instrumentu AMBER, a potem GRAVITY na należącym do ESO interferometrze VLT w Chile, który łączy światło od różnych teleskopów VLT. Naukowcy badali grawitacyjny taniec trzech gwiazd w tym układzie i wykonali mapy ich orbit. „Odkryliśmy, że trzy gwiazd nie krążą w tej samej płaszczyźnie, ale ich orbity są nachylone względem siebie i względem dysku” mówi Alison Young z uniwersytetów Exeter i Leicester, należąca do zespołu badawczego.

Naukowcy obserwowali system także przy pomocy instrumentu SPHERE na teleskopie VLT i przy pomocy ALMA, w której ESO jest partnerem. Dzięki temu byli w stanie uzyskać obraz wewnętrznego pierścienia i potwierdzić jego odstające położenie. Dzięki SPHERE udało się także zobaczyć, po raz pierwszy, cień, który pierścień rzuca na resztę dysku. Pomogło to w ustaleniu trójwymiarowego kształtu pierścienia i całego dysku.

Międzynarodowy zespół, który obejmuje naukowców z Wielkiej Brytanii, Belgii, Chile, Francji i Stanów Zjednoczonych, połączył następnie swoje wyczerpujące obserwacje z symulacjami komputerowymi, aby zrozumieć, co stało się z systemem. Po raz pierwszy byli w stanie wyraźnie połączyć zaobserwowane odstające położenie z teoretycznym „efektem rozrywania dysku”, co sugeruje, że konfliktujące ze sobą przyciąganie grawitacyjne od gwiazd w różnych płaszczyznach, może zakrzywiać i rozrywać ich dyski.

Mapa pokazuje położenie układu potrójnego GW Orionis w gwiazdozbiorze Oriona. Uwzględniono większość gwiazd widocznych nieuzbrojonym okiem w dobrych warunkach. Pozycję GW Orionis wskazano czerwonym okręgiem.

Symulacje pokazały, że niezgodności orbit trzech gwiazd mogą powodować, że dysk wokół nich rozrywa się na osobne pierścienie, czyli dokładnie to, co zobaczono w trakcie obserwacji. Obserwowany kształt wewnętrznego pierścienia pasuje także do przewidywań z symulacji numerycznych dotyczących tego, w jaki sposób dysk powinien być rozrywany.

Co ciekawe, inny zespół badawczy, który analizował ten sam system przy pomocy ALMA, sądzi, że do zrozumienia tego systemu potrzebny jest jeszcze inny składnik. „Uważamy, że do wyjaśnienia dlaczego dysk uległ rozerwaniu jest potrzebne istnienie planety pomiędzy pierścieniami” mówi Jiaqing Bi z University of Victoria w Kanadzie, który kierował badaniami GW Orionis opublikowanymi w The Astrophysical Journal Letters w maju tego roku. Jego zespół zidentyfikował na podstawie obserwacji ALMA trzy pierścienie pyłowe, z najbardziej zewnętrznym pierścieniem będącym największym kiedykolwiek zaobserwowanym dyskiem protoplanetarnym.

Przyszłe obserwacje przy pomocy ELT i innych teleskopów mogą pomóc astronomom w pełni odkryć naturę GW Orionis i ukazać młode planety powstające wokół trzech gwiazd tego systemu.

By Radek Kosarzycki

Popularyzator astronomii. Redaktor w Spider's Web.